Czy zdarzyło Ci się kiedyś poczuć silną, niewytłumaczalną sympatię, lęk lub złość wobec kogoś, kogo ledwie znasz? A może podczas wizyty u psychoterapeuty odniosłeś dziwne wrażenie, że zachowuje się on uderzająco podobnie do Twojego surowego ojca albo krytycznej matki? To, co w takich momentach odczuwasz, to najprawdopodobniej przeniesienie — jedno z najważniejszych, a zarazem najbardziej fascynujących zjawisk w psychoanalizie i psychoterapii.

Kalka z przeszłości

Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy, na bardzo wczesnym etapie swojej praktyki zauważył, że pacjenci często zaczynają darzyć terapeutę silnymi uczuciami, które w rzeczywistości nie wynikają z tego, kim ten terapeuta jest, lecz są „przesunięte” z jakiejś innej, ważnej osoby z ich przeszłości.

Pierwsze relacje, jakie człowiek nawiązuje w dzieciństwie (zazwyczaj z rodzicami lub opiekunami), stają się nieświadomą matrycą, według której budujemy nasze dorosłe związki. Zjawisko przeniesienia to universalny mechanizm, w którym nasze dawne, zapomniane doświadczenia i wyuczone schematy są zachowywane w psychice, a następnie automatycznie wprowadzane do obecnych relacji.

W trakcie terapii cała seria takich wczesnych przeżyć zostaje przywrócona do życia — nie jako zwykłe wspomnienie, ale jako obecna, żywa relacja z osobą terapeuty. Zamiast po prostu pamiętać o trudnościach z przeszłości, pacjent odtwarza je w gabinecie tak, jakby działy się tu i teraz.

Z gabinetu psychoterapeuty — Przeniesienie Pozytywne / Idealizacyjne

„Pacjent po pierwszych sesjach zaczyna postrzegać terapeutę jako osobę niezwykle mądrą, nieomylną i posiadającą odpowiedzi na wszystkie pytania. Podczas dalszej pracy okazuje się, że u podstaw tej głębokiej fascynacji leży nieświadoma tęsknota za opiekuńczym, idealnym rodzicem, którego zabrakło we wczesnym dzieciństwie.”

Od „błędu” do największej szansy na zmianę

Co ciekawe, na samym początku psychoanalizy zjawisko przeniesienia było traktowane jako niepożądana pomyłka i zwykłe zakłócenie procesu leczenia. Z czasem jednak terapeuci zdali sobie sprawę, że to rzekome zakłócenie ma niezwykłą wartość. Przeniesienie komunikuje to, czego pacjent doświadczył w przeszłości i stanowi absolutny rdzeń jego intymnej historii.

To, co kiedyś uważano za przeszkodę, dziś jest uznawane za niezbędną kanwę psychoterapii. Współczesna psychoanaliza postrzega spotkanie z pacjentem jako „dwuosobową sztukę”, w której zarówno pacjent, jak i analityk są wpleceni we wspólne doświadczenie przeniesienia.

Dzięki bezpiecznej, akceptującej relacji z terapeutą, pacjent może pozwolić sobie na dopuszczenie do głosu dawnych lęków i fantazji, co pozwala mu na bezpieczne przeżycie ich na nowo i uwolnienie się od objawów, schematów oraz nieświadomych fantazji.

Nie tylko miłość i nie tylko gabinet

We wczesnych latach rozwoju psychoanalizy przeniesienie utożsamiano głównie z uczuciami miłosnymi, z racji skupienia się na pacjentkach cierpiących na histerię. Dziś wiemy, że przyjmuje ono najróżniejsze formy. Bardzo powszechne jest tak zwane przeniesienie negatywne, w którym pacjentowi towarzyszą względem terapeuty uczucia złości, nienawiści, strachu, a nawet obrzydzenia.

Z gabinetu psychoterapeuty — Przeniesienie Negatywne

„Pacjent podczas sesji reaguje nagłym oporem, nieufnością i złością na neutralne pytanie terapeuty, odczytując je jako próbę kontroli lub oceny. W toku analizy okazuje się, że w relacji z terapeutą nieświadomie odtworzył dawny wzorzec z surowym, bardzo krytycznym rodzicem, przypisując terapeucie intencje z przeszłości.”

Warto podkreślić, że obraz surowego czy wymagającego rodzica, o którym wspominałam, nie zawsze odpowiada rzeczywistemu rodzicowi, z którym dziecko miało kontakt. Uwewnętrzniony wzorzec relacji nie jest bowiem bezpośrednią kalką rzeczywistych doświadczeń z przeszłości. Kształtuje się on w wyniku wzajemnego oddziaływania dziecięcych pragnień, fantazji, złości i miłości oraz odpowiedzi, jakich dziecko doświadcza ze strony rzeczywistego rodzica.

Niektóre dzieci szczególnie szybko reagują złością, rozdrażnieniem czy frustracją. Ich indywidualna wrażliwość może sprawiać, że doświadczają większej liczby negatywnych przeżyć, niezależnie od środowiska, w którym dorastają. Środowisko może jednak wzmacniać istniejące fantazje dotyczące niebezpiecznego, zagrażającego czy frustrującego świata albo przeciwnie – poprzez odmienne doświadczenia przyczyniać się do ich modyfikowania i podważania.

Warto zaznaczyć przeniesienie nie jest zarezerwowane tylko dla gabinetu terapeutycznego, występuje ono powszechnie w naszym codziennym życiu.

Przeniesienie w życiu codziennym (Przykładowy mechanizm)

Wyobraźmy sobie młodego człowieka, który wychował się w domu z bardzo surowymi, wymagającymi rodzicami, od których musiał na każdym kroku „kupować” miłość dobrymi wynikami w szkole. Kiedy w dorosłym życiu idzie na rozmowę o pracę i siada naprzeciwko potencjalnego szefa, jego przeniesienie może sprawić, że odtworzy stary wzorzec. Zamiast widzieć po prostu pracodawcę, podświadomie zobaczy wymagającego rodzica — może zacząć zachowywać się niezwykle ulegle, drżeć ze strachu, albo wręcz przeciwnie: z góry przyjąć buntowniczą, prowokacyjną pozę.

Gabinet jako bezpieczne laboratorium relacji

W terapii, analityk nie jest tylko „czystym ekranem”, na który pacjent rzuca swoje fantazje, lecz aktywnym sojusznikiem. Współczesne badania empiryczne potwierdzają, że sojusz terapeutyczny to swoisty „kolaż”, na który składają się reprezentacje osób dla nas znaczących (ojca, matki, czy partnera).

Nakładamy te dawne wizerunki na terapeutę, ale dzięki wspólnemu zaangażowaniu, relacja terapeutyczna staje się doświadczeniem korektywnym. Pacjent uczy się oddzielać dawną fantazję i lęki od rzeczywistości, poznając przy tym mechanizmy swoich własnych zachowań.

Jeśli więc w trakcie terapii lub w życiu codziennym poczujesz nagłe, bardzo silne emocje wobec nowo poznanej osoby — opór, gniew czy bezgraniczną fascynację — nie ignoruj ich. To Twoja przeszłość puka do drzwi teraźniejszości. W bezpiecznych warunkach gabinetu terapeutycznego odczytanie i przepracowanie tych zapomnianych wzorców to najlepsza droga do tego, by wreszcie ulżyć psychicznemu cierpieniu i zacząć świadomie kierować własnym losem.

O autorze artykułu

Paulina Dargiewicz

Psycholog, psychoterapeuta psychodynamiczny, certyfikowany psychoterapeuta TFP oraz psychoanalityczny w trakcie certyfikacji. Specjalizuje się w pomocy osobom z zaburzeniami osobowości, relacyjnymi oraz lękowymi.

Zobacz profil autorki →

Zrozum swoje relacje w bezpiecznych warunkach

Odkryj nieświadome wzorce i zbuduj zdrowe relacje. Wybierz dogodny termin i umów konsultację psychoterapeutyczną w poradni Twój Psycholog Ursynów.

Bibliografia