ADHD i spektrum autyzmu
ADHD i spektrum autyzmu — neuroróżnorodność, którą warto zrozumieć
„Przez lata myślałem, że jestem leniwy. Nie mogłem usiedzieć w miejscu, gubiłem wątki, zapominałem o terminach. Mówiono mi: weź się w garść. A ja nie mogłem, nie dlatego, że nie chciałem, tylko dlatego, że mój mózg działał inaczej.” W gabinecie psychologa i psychoterapeuty można usłyszeć takie zadanie od wielu dorosłych, które odkrywają u siebie ADHD lub spektrum autyzmu. Zaburzenia neurorozwojowe to nie „wymówka” ani „moda” to trwale, biologicznie uwarunkowane różnice w funkcjonowaniu mózgu, które kształtują sposób postrzegania świata, przetwarzania bodźców i budowania relacji, którego istnienie trzeba wiać pod uwagę. Dlatego taka ważna jest diagnostyka i indywidualne podejście do każdej osoby szukającej pomocy.
ADHD i spektrum autyzmu (ASD) to zaburzenia neurorozwojowe obecne od wczesnego dzieciństwa, choć często diagnozowane dopiero w dorosłości, zwłaszcza u kobiet i osób wysoko funkcjonujących. Nie są chorobą, którą się „leczy”, ale trwała cechą układu nerwowego. To, co można zmienić, to sposób radzenia sobie z wyzwaniami i w tym pomaga psychoterapia. W poradni Twój Psycholog Ursynów pracujemy z osobami neuroróżnorodnymi, pomagając rozumieć własny umysł i znaleźć strategie dopasowane do jego potrzeb.
Twój mózg nie jest zepsuty — działa inaczej
Umów konsultację z psychoterapeutą w poradni Twój Psycholog Ursynów. Zrozumiesz, jak działa Twój umysł.
Czym różnią się zaburzenia neurorozwojowe od innych trudności psychicznych?
To kluczowe pytanie. W przeciwieństwie do depresji czy zaburzeń lękowych, ADHD i spektrum autyzmu nie są epizodyczne, są trwałą cechą układu nerwowego, obecną od urodzenia. Nie pojawiają się w wyniku stresu ani nie mijają po leczeniu. Ale to, co można zmienić, to: rozumienie siebie, strategie radzenia sobie, praca nad współwystępującymi trudnościami (lęk, niska samoocena, depresja, trudnościami w relacjach). Psychoterapia nie „wyleczy” z ADHD ani autyzmu, ale może pomóc żyć pełniej, z mniejszym poczuciem winy i większą akceptacją siebie.
ADHD i spektrum autyzmu — charakterystyczne cechy
ADHD — zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi
- Trudności z koncentracją uwagi — łatwe rozpraszanie się, problem z dokończeniem zadań, „gonitwa myśli”.
- Impulsywność — działanie pod wpływem impulsu bez zastanowienia, przerywanie innym, trudność z odroczeniem nagrody.
- Nadruchliwość (lub jej wewnętrzny odpowiednik) — niepokój ruchowy, potrzeba ciągłego działania, u dorosłych często odczuwana jako wewnętrzne napięcie, nie zaś widoczne wiercenie się.
- Problemy z organizacją i zarządzaniem czasem — spóźnianie się, gubienie rzeczy, odkładanie na ostatnią chwilę (prokrastynacja).
- Trudności z regulacją emocji — wybuchy złości, wrażliwość na krytykę, niska tolerancja na frustrację.
- ADHD występuje w trzech typach: przeważnie z deficytem uwagi, przeważnie z hiperaktywnością: impulsywnością oraz typ mieszany.
Spektrum autyzmu (ASD)
- Trudności w komunikacji społecznej — kłopot z odczytywaniem intencji innych, rozumieniem metafor, żartów, prowadzeniem powierzchownej rozmowy (small talk).
- Ograniczone, powtarzające się wzorce zachowań — potrzeba rutyny, opór przed zmianą, powtarzalne ruchy (stymulacje), intensywne, wąskie zainteresowania.
- Nietypowe przetwarzanie sensoryczne — nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, zapachy, smaki. Przeciążenie sensoryczne może prowadzić do wybuchów lub wycofania.
- Trudności z teoriami umysłu (mentalizacją) — wyobrażeniem sobie, co myśli i czuje druga osoba.
- Spektrum autyzmu ma bardzo różne oblicza — od osób wymagających znacznego wsparcia po osoby w pełni samodzielne, u których diagnoza padła dopiero w dorosłości.
Zarówno ADHD, jak i spektrum autyzmu często występują jednocześnie oraz z innymi trudnościami takimi jak depresja, lęk, zaburzeniami odżywiania czy niską samooceną. Dlatego tak ważna jest rzetelna diagnoza i holistyczne podejście.
Z gabinetu psychoterapeuty — trzy historie
Żadna z poniższych historii nie opisuje konkretnej osoby — to zbitki typowych doświadczeń, które słyszymy w gabinecie na Ursynowie.
Kobieta po trzydziestce. Od dziecka słyszała, że jest „zdolna, ale się nie przykłada”. W dorosłości czesto się spóźniała, miała niezrealizowane projekty, poczucie, że inni jakoś „ogarniają życie”, a ona nie. „Codziennie obiecuję sobie, że od jutra będzie inaczej. I codziennie to samo”. Na konsultacji okazało się, że ma ADHD z typem z przewagą deficytu uwagi. „Przez lata myślałam, że to wada charakteru” mówi. “A to był mój mózg”. W psychoterapii uczyła się, jak działa jej uwaga i jak pracować z nią, a nie przeciwko niej.
Mężczyzna, sukces zawodowy, zawsze przygotowany. Koledzy mówią o nim „sztywny”. Nagłe zmiany planów wywołują u niego panikę. Dźwięk otwieranej puszki w biurze rozprasza go. Przychodzi, bo żona powiedziała: „nie mogę już żyć z kimś, kto planuje każdą sobotę z dwumiesięcznym wyprzedzeniem”. W toku psychoterapii wychodzi na jaw, że jego układ nerwowy przetwarza bodźce inaczej. Ma spektrum autyzmu, które przez lata pozostawało niezdiagnozowane, bo nauczył się maskować. Praca polegała nie na „naprawianiu” go, ale na znalezieniu takich strategii, by współistnieć z innymi bez wyczerpującej walki o każdy dzień.
Mężczyzna, ok. 40 lat. Zdiagnozowane ADHD w dzieciństwie, ale nigdy nie podjął terapii. W dorosłości doświadczał epizodów depresji, lęku społecznego, poczucia, że „nie spełnia oczekiwań”. Przychodzi z pytaniem: „czy to ADHD, czy depresja?”. Odpowiedź: i jedno, i drugie. W gabinecie psychoterapeuty uczył się odróżniać, co jest objawem neuroróżnorodności (trudności z koncentracją, impulsywność), a co wtórną depresją (poczucie beznadziei, obniżony nastrój, wycofanie). Praca nad samoakceptacją i strategiami stopniowo zmniejszała objawy depresji, choć ADHD pozostało, bo miało pozostać. To nie choroba, którą się usuwa. To sposób bycia, który można zrozumieć i oswoić.
FAQ — pytania o ADHD, spektrum autyzmu i psychoterapię
Czy ADHD i autyzm można wyleczyć?
Nie i jest to ważne rozróżnienie. ADHD i spektrum autyzmu to trwałe cechy układu nerwowego, nie choroby, które się leczy. Nie ma tabletki, która „usunie” autyzm, ani terapii, która sprawi, że ADHD zniknie. Ale można nauczyć się rozumieć swój mózg i znaleźć strategie, które ułatwią funkcjonowanie. To jak z leworęcznością, nie leczymy jej, ale uczymy dziecko wygodnie pisać lewą ręką. Psychoterapia pomaga właśnie w tym: w akceptacji siebie i budowaniu życia dopasowanego do własnego układu nerwowego.
Jak odróżnić ADHD od zwykłego rozkojarzenia?
Każdy bywa czasem rozkojarzony. Różnica polega na skali, trwałości i wpływie na życie. Osoba z ADHD nie jest rozkojarzona „czasami” to stan jej mózgu przez większość czasu. Trudności z koncentracją, organizacją, kontrolą impulsów są tak nasilone, że utrudniają funkcjonowanie w pracy, relacjach i codzienności. Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD warto skonsultować się ze specjalistą i wykonać diagnostykę. Samodzielne stawianie diagnozy na podstawie internetowych list objawów bywa mylące.
Czy kobiety mają inne objawy ADHD i autyzmu niż mężczyźni?
Tak. U kobiet ADHD często objawia się mniej typowo, dominuje typ z deficytem uwagi (nie nadruchliwość), a trudności są maskowane przez perfekcjonizm i nadmierną kompensację. W spektrum autyzmu kobiety często lepiej „maskują” trudności społeczne, kopiując zachowania innych co prowadzi do ogromnego wyczerpania i diagnozy dopiero w wieku dorosłym. Dlatego tak wiele kobiet dowiaduje się o ADHD lub spektrum autyzmu dopiero po 30., 40. roku życia.
Czy psychoterapia pomoże, jeśli mam ADHD albo spektrum autyzmu?
Tak. Psychoterapia nie „usunie” ADHD ani autyzmu, ale pomoże w trudnościach, które często im towarzyszą: niskiej samoocenie, lęku, depresji, wypaleniu maskowaniem, trudnościach w relacjach. W naszej poradni pracujemy pomagając w rozumieniu jak neuroróżnorodność wpływa na Twoją historię życia i jak możesz budować satysfakcjonujące życie na własnych warunkach.
Czy można mieć jednocześnie ADHD i spektrum autyzmu?
Tak, to częste — szacuje się, że 30–50% osób z ADHD spełnia również kryteria spektrum autyzmu i odwrotnie. Przez długi czas nie diagnozowano ich razem, ale współczesna wiedza wskazuje, że te dwa typy neuroróżnorodności często współwystępują. Oznacza to, że objawy mogą się mieszać i wzajemnie maskować — dlatego tak ważna jest rzetelna, całościowa diagnoza.
Po czym poznać, że moje dziecko może mieć ADHD lub spektrum autyzmu?
W przedszkolu i szkole często są odbierane jako „niegrzeczne”, „nieuważne” lub „dziwne”. Nie oznacza to od razu diagnozy rozwój każdego dziecka jest indywidualny. Sygnałem alarmowym może być: utrzymująca się nadruchliwość lub wycofanie społeczne, problemy z nawiązywaniem relacji, sztywne przywiązanie do rutyny, bardzo wąskie, intensywne zainteresowania, trudności z regulacją emocji. W razie wątpliwości warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym, który oceni, czy potrzebna jest diagnostyka.
Czy ADHD i autyzm to „moda” czy prawdziwe zaburzenia?
To prawdziwe, udokumentowane naukowo zaburzenia neurorozwojowe, rozpoznawane w obowiązujących klasyfikacjach (ICD-11, DSM-5). To, że mówi się o nich dziś więcej, nie znaczy, że są „modne” znaczy, że przestają być tematem tabu. Wiele dorosłych osób odkrywa swoje ADHD lub spektrum autyzmu dopiero dziś, bo w dzieciństwie nikt nie umiał im pomóc. To nie jest „wymówka” to klucz do zrozumienia siebie.
Od czego zacząć, jeśli podejrzewam u siebie ADHD lub spektrum autyzmu?
Najlepiej od konsultacji z psychologiem lub psychiatrą, który specjalizuje się w neuroróżnorodności. Nie stawiaj sobie diagnozy samodzielnie. Objawy ADHD i spektrum autyzmu mogą być podobne do innych zaburzeń (lęku, depresji, zaburzeń osobowości). Diagnoza to proces. Potem, jeśli zostanie potwierdzona, możesz zastanowić się, czego potrzebujesz psychoterapii, psychoedukacji, grup wsparcia, ewentualnie farmakoterapii (w przypadku ADHD). Więcej o tym, jak przygotować się do pierwszej wizyty, przeczytasz w artykule Psychoterapia — pierwsza konsultacja.
Pierwszy krok — konsultacja
Nie musisz mieć diagnozy. Nie musisz wiedzieć, czy to ADHD, spektrum autyzmu, a może coś zupełnie innego. Wystarczy, że czujesz, że coś w sposobie, w jaki funkcjonujesz, różni Cię od innych i chcesz to zrozumieć. Umów się na konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą w poradni Twój Psycholog Ursynów.
