Dziecko w rodzinie alkoholowej

Sytuacja dziecka wychowującego się w rodzinie alkoholowej (czyli w takiej, gdzie jeden lub obydwoje rodziców jest uzależnionych od alkoholu) jest bardzo trudna i stresująca. W takich rodzinach często odczuwany jest duży poziom napięcia, chaos i zaburzenie ról. Na przykład  rodzice nie pełnią już swoich ról, ponieważ tata pije, a mama jest skoncentrowana  na problemie picia taty i nie ma czasu zająć się dzieckiem i jego potrzebami. Rodzina z problemem alkoholowym jest, też często nazywana przez to rodziną dysfunkcyjną, czyli taką właśnie, w której rodzice nie pełnią w wystarczającym stopniu swoich funkcji opiekuńczych wobec dzieci.

Rodziną dysfunkcyjną może być też rodzina, w której jedna z osób jest ciężko chora. Do takiej trudnej sytuacji rodzinnej, kiedy występuje np. alkoholizm lub inna dysfunkcja, dziecko próbuje się zaadaptować.  Adaptacja polega m.in. na przyjmowaniu różnych ról. To, że dzieci przyjmują pewne role, nie jest szkodliwe samo w sobie. Jednak – jeśli pewne role się utrwalą –  mogą one rzutować  na całe przyszłe funkcjonowanie dorosłego już dziecka.  Oznacza to, że  rola, którą dziecko przyjęło w dysfunkcyjnej rodzinie i która jest „sztywna”, początkowo pomaga mu przetrwać, a potem staje się problemem. „Sztywna” rola DDA (czyli Dorosłego Dziecka Alkoholika) oznacza, że dorosłemu człowiekowi trudno zachowywać się w sposób odmienny niż ten, który przyjął w dzieciństwie w rodzinie alkoholowej, nawet gdy dawno wyprowadził się z domu i prowadzi już samodzielne życie.  Role te nazywane są często rolami DDA (czyli Dorosłego Dziecka Alkoholika).

O syndromie DDA poczytasz więcej w innym artykule – Czytaj więcej

Wyróżniamy 4 role opisane w literaturze, poprzez które dziecko adaptuje się do problemu alkoholowego w domu.

„Bohater rodzinny”

Zadaniem bohatera jest bycie podporą rodziny.  Rolę  tę pełni zwykle najstarsze dziecko. Jego zadaniem jest zapewnianie rodzinie bezpieczeństwa i poczucia wartości. Stąd nie sprawia ono żadnych kłopotów, dobrze się uczy, wykonuje część obowiązków pijącego ojca lub matki. Jest nad wiek dojrzałe oraz nadmiernie obowiązkowe i odpowiedzialne. Często zaniedbuje własne potrzeby. Dzieci te mają zwykle trudności z wypoczynkiem i odprężeniem się, czego następstwem mogą być schorzenia psychosomatyczne. W dorosłym życiu wybierają często zawody polegające na pomaganiu innym.

„Kozioł ofiarny”

Rolę tę pełni na ogół dziecko nieco młodsze od “bohatera”. Nie jest ono w stanie z nim konkurować, czuje się odsunięte i szuka wsparcia poza domem. Stwarza kłopoty w szkole i wiele problemów wychowawczych, bardzo często popada wcześnie w konflikty z prawem, niejednokrotnie uzależnia się od alkoholu lub narkotyków. Nierzadko dzieci te są pierwszymi członkami rodziny alkoholika zgłaszającymi się po pomoc. Jego zachowanie odwraca uwagę od prawdziwego problemu i staje się obiektem przyciągającym wszystkie bolesne uczucia  innych członków rodziny.  „Kozioł ofiarny” jest zbuntowany i toczy walkę z rodziną.

„Rodzinna maskotka”

Jest w centrum uwagi i zainteresowania rodziny. Po to, aby przetrwać, dostarcza jej tematów do zabawy oraz dba o to, aby jak najczęściej było w domu wesoło. Zawsze stara się, aby zwracano na nią uwagę. Ta cecha utrzymuje się na ogół w życiu dorosłym. W dzieciństwie „maskotka” zapewnia rodzinie rozładowanie napięć śmiechem, wygłupianiem się, humorem. Dzieci te charakteryzują się małą odpornością na stres, a stając przed trudnymi do rozwiązania problemami – nierzadko sięgają po alkohol lub narkotyki.

„Zagubione dziecko”

Jest samotne i zamknięte w sobie. Przed chaosem i awanturami w domu ucieka w świat marzeń. Niewiele wymaga od rodziny i minimalnie korzysta z jej wsparcia. Nie przysparza jej też problemów, jest „niewidzialne”, wycofuje się z sytuacji rodzinnych.  Ma trudności w nawiązywaniu kontaktów z innymi ludźmi. W dorosłym życiu nie potrafi mieć satysfakcjonujących związków uczuciowych. Często popada w uzależnienie od substancji psychoaktywnych lub staje się nadmiernie otyłe.

Czasami zdarza się tak, że jedno dziecko zmienia swoje strategie przystosowania się i korzysta z różnych ról w zależności od okresu lub okoliczności.

Problemem staje się sytuacja, kiedy dane zachowanie nadal jest powtarzane, pomimo że jest się już osobą dorosłą. Wtedy wymaga to trudnej pracy nad sobą, aby – z jednej strony – zrozumieć swoje nieadaptacyjne już zachowanie, z drugiej zaś – nauczyć się nowych  reakcji, by nie powtarzać wyuczonych i utrwalonych wzorców zachowania z przeszłości.