Rodzice nastolatków często zgłaszają się do gabinetu z poczuciem bezradności i zagubienia. Opisują, że ich dziecko bardzo się zmieniło, że trudno nawiązać z nim kontakt, że reaguje złością, wycofaniem albo odrzuca próby rozmowy.
W takich sytuacjach czasami pojawia się określenie: „trudny nastolatek” lub „trudne dziecko”.
Warto jednak spojrzeć na to określenie z większą uważnością. W perspektywie psychodynamicznej trudne zachowanie nie jest traktowane wyłącznie jako problem, który należy wyeliminować. Może być ono również sposobem wyrażania przeżyć, których młody człowiek nie potrafi jeszcze nazwać lub przekazać w inny sposób.
Nie oznacza to, że każde zachowanie powinno być akceptowane lub pozbawione konsekwencji. Rozumienie nie jest tym samym, co usprawiedliwianie. Oznacza natomiast próbę zobaczenia, jaka potrzeba, emocja lub wewnętrzne napięcie może znajdować się pod powierzchnią zachowania.
Zachowanie jako komunikat
W relacji z nastolatkiem łatwo skupić się przede wszystkim na tym, co widoczne:
- wybuchach złości,
- zamykaniu się w pokoju,
- odmowie rozmowy,
- trudnościach szkolnych,
- nadmiernym korzystaniu z telefonu,
- konfliktach z rodzicami,
- wycofaniu z kontaktów.
Tymczasem zachowanie jest często jedynie zewnętrznym przejawem bardziej złożonych procesów psychicznych. Za złością może znajdować się poczucie bezradności lub doświadczenie niezrozumienia. Za wycofaniem może kryć się lęk przed oceną, odrzuceniem lub porażką. Za pozorną obojętnością może znajdować się sytuacja, która jest dla młodego człowieka bardzo ważna, ale jednocześnie zbyt trudna do wyrażenia.
Nastolatek nie zawsze ma dostęp do słów opisujących jego doświadczenie. Zamiast powiedzieć: „nie radzę sobie”, może stać się drażliwy. Zamiast powiedzieć: „potrzebuję wsparcia”, może odrzucać pomoc. Zamiast mówić o lęku, może reagować złością.
W psychoterapii psychodynamicznej takie zachowania są traktowane jako próba poradzenia sobie z czymś, co pozostaje trudne do przeżycia.
Dorastanie jako proces budowania siebie
Okres adolescencji jest czasem intensywnych przemian psychicznych. Nastolatek stopniowo oddziela się od rodziców i buduje własną tożsamość. Jest to naturalny etap rozwoju, ale jednocześnie może wiązać się z napięciem i niepewnością.
Młody człowiek musi odnaleźć odpowiedź na pytanie, kim jest niezależnie od oczekiwań rodziny. Poszukuje własnych wartości, zainteresowań i sposobu funkcjonowania w świecie.
Proces ten wymaga pewnego dystansowania się od rodziców. Kwestionowanie ich opinii, potrzeba prywatności czy sprzeciw mogą być częścią rozwoju autonomii. Jednocześnie nastolatek nadal potrzebuje relacji, bezpieczeństwa i obecności dorosłych.
To napięcie pomiędzy potrzebą niezależności a potrzebą oparcia jest jednym z charakterystycznych elementów okresu dorastania. Młody człowiek chce być traktowany jako coraz bardziej samodzielny, ale jednocześnie jego zdolność do regulowania emocji i rozumienia własnych przeżyć dopiero się rozwija.
Trudne zachowanie a cierpienie psychiczne
W pracy terapeutycznej często okazuje się, że zachowania, które otoczenie odbiera jako problematyczne, pełnią określoną funkcję psychiczną.
Agresja może być sposobem wyrażania napięcia, którego nastolatek nie potrafi inaczej rozładować. Perfekcjonizm może być próbą zabezpieczenia poczucia własnej wartości przed lękiem przed porażką. Wycofanie może chronić przed doświadczeniem wstydu lub poczuciem bycia ocenianym. Nadmierne korzystanie z internetu lub gier może pełnić funkcję regulowania emocji, ucieczki od napięcia albo poszukiwania poczucia kompetencji i przynależności.
Zrozumienie znaczenia danego zachowania pozwala spojrzeć na nastolatka szerzej niż tylko przez pryzmat trudności, które sprawia.
Jednocześnie młody człowiek potrzebuje zarówno akceptacji swoich przeżyć, jak i jasnych granic. Bezpieczna relacja powstaje wtedy, gdy dorosły potrafi jednocześnie widzieć emocje nastolatka i pozostawać w roli osoby wyznaczającej ramy.
Psychoterapia nastolatka – przestrzeń rozumienia siebie
Psychoterapia nastolatka nie jest jedynie miejscem rozwiązywania problemów czy uczenia konkretnych strategii radzenia sobie. Jest przede wszystkim przestrzenią, w której młody człowiek może zostać potraktowany jako osoba posiadająca własny świat wewnętrzny.
Dla wielu nastolatków jest to pierwsza relacja, w której mogą próbować mówić o doświadczeniach bez obawy przed natychmiastową oceną, krytyką czy udzielaniem gotowych rozwiązań.
Relacja terapeutyczna może wspierać rozwój zdolności do:
- rozpoznawania i nazywania własnych emocji,
- rozumienia swoich reakcji,
- zauważania powtarzających się sposobów radzenia sobie,
- budowania bardziej stabilnego obrazu siebie,
- poszukiwania innych sposobów wyrażania napięcia.
Celem terapii nie jest stworzenie „łatwiejszego” dziecka ani sprawienie, aby nastolatek przestał przeżywać trudne emocje. Chodzi raczej o to, aby młody człowiek mógł lepiej rozumieć siebie i stopniowo rozwijać większą swobodę w reagowaniu.
Czasami największą zmianą nie jest samo zniknięcie trudnego zachowania. Jest nią możliwość odkrycia, co to zachowanie próbowało wcześniej wyrazić.
O autorze artykułu
Sylwia Wrzosek
Psycholog, psychoterapeuta. Specjalizuje się w psychoterapii indywidualnej dorosłych oraz młodzieży w poradni Twój Psycholog Ursynów.
Wsparcie dla nastolatka i rodziny
Skonsultuj trudności rozwojowe i emocjonalne w bezpiecznych warunkach. Wybierz dogodny termin i umów wizytę w poradni Twój Psycholog Ursynów.