Czy zdarzyło Ci się kiedyś poczuć silną, niewytłumaczalną sympatię, lęk lub złość wobec kogoś, kogo ledwie znasz? A może podczas wizyty u psychoterapeuty odniosłeś dziwne wrażenie, że zachowuje się on uderzająco podobnie do Twojego surowego ojca albo krytycznej matki? To, co w takich momentach odczuwasz, to najprawdopodobniej przeniesienie — jedno z najważniejszych, a zarazem najbardziej fascynujących zjawisk w psychoanalizie i psychoterapii.
Nie każda trudna relacja czy różnica zdań jest toksyczna — sprzeczki, nieporozumienia oraz chwilowe kryzysy zdarzają się w każdym związku, rodzinie czy zespole zawodowym. O relacji toksycznej mówimy wtedy, gdy układ ten systematycznie, przewlekle odbiera nam poczucie bezpieczeństwa, własnej wartości, spokój i życiową energię, zamiast je dawać i wzmacniać. To więź, w której zamiast oparcia doświadczasz nieustannego napięcia, zmuszającego Cię do ciągłej czujności i tłumienia własnych potrzeb.
Pamiętasz z dzieciństwa ten obraz: chłopiec, który nie potrafi usiedzieć w ławce, stale wierci się, przeszkadza na lekcjach i zostawia rozrzucone zabawki? Przez dekady tak właśnie wyobrażano sobie ADHD. Dziś wiemy już ponad wszelką wątpliwość, że ADHD nie jest „tylko dziecięcą” przypadłością. U wielu osób utrzymuje się w dorosłości, choć często przez całe lata pozostaje nierozpoznane, błędnie tłumaczone lenistwem, brakiem organizacji, chaosem czy brakiem silnej woli. Tymczasem to nie defekt charakteru, lecz neurorozwojowy sposób funkcjonowania mózgu, z którym można nauczyć się dobrze, satysfakcjonująco i pełnie żyć.
Przychodzisz do lekarza z bólem w klatce piersiowej, dusznościami, zawrotami głowy. Robisz badania — i wszystko jest w normie. Słyszysz: „To pewnie stres”. Wracasz do domu z ulgą, ale objawy nie ustępują. Wracają nocą, w pracy, w tłumie. Ciało mówi Ci coś, czego nie potrafisz jeszcze nazwać. Dla wielu osób — to właśnie początek nerwicy: choroby, która nie zostawia śladów na żadnym zdjęcia RTG, ale potrafi odebrać radość z codziennego życia.
Słowo „narcyzm” często przywodzi na myśl arogancję, poczucie bycia lepszym od innych i nieustanne domaganie się podziwu. Jednak kliniczny obraz patologicznego narcyzmu — taki, jaki widzi doświadczony psychoterapeuta w swoim gabinecie — jest znacznie głębszy, pełen sprzeczności i wewnętrznego cierpienia.
W praktyce psychologicznej często spotykamy się z osobami, które doświadczają paraliżującego poczucia winy i bezlitosnej samokrytyki. Ten wewnętrzny głos potrafi karać za najdrobniejsze błędy, a czasem nawet za same myśli, znacząco obniżając jakość życia. Aby zrozumieć, skąd bierze się w nas tak wielka surowość wobec samego siebie, warto sięgnąć do klasycznej koncepcji Zygmunta Freuda i jego analizy powstawania „Nad-ja” (Super-ego).